Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) nedir? TSSB’nin belirtileri, nedenleri, risk faktörleri, tanı süreci ve EMDR ile BDT gibi bilimsel tedavi yaklaşımlarını bu yazımızda ele alıyoruz.

Travma Nedir?

Hayatın bazı olayları yalnızca yaşanıp geride kalmaz; kişinin güven duygusunu, düşüncelerini ve duygularını uzun süre etkileyebilir. Trafik kazaları, doğal afetler, şiddet olayları, ciddi yaralanma veya yaşamı tehdit eden deneyimler travmatik yaşantılara örnek olabilir.

Bununla birlikte, travmatik bir olay yaşamak her zaman Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) gelişeceği anlamına gelmez. Travma sonrasında ortaya çıkan psikolojik tepkiler kişiden kişiye değişebilir.

Travmatik bir olay sonrasında bazı stres belirtilerinin görülmesi beklenebilir. Ancak belirtilerin devam etmesi, giderek şiddetlenmesi veya kişinin günlük yaşamını belirgin şekilde etkilemesi durumunda profesyonel değerlendirme önem kazanır.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) Nedir?

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), travmatik bir olay sonrasında gelişebilen ve kişinin günlük yaşamını etkileyebilen bir ruh sağlığı bozukluğudur.

Travmatik olayın istemsiz şekilde yeniden hatırlanması, travmayı hatırlatan durumlardan kaçınma, sürekli tetikte olma ve duygu ve düşüncelerde değişiklikler TSSB’de görülebilen belirtiler arasındadır.

Önemli olarak, TSSB kişinin “güçsüz” olması veya yaşadığı olayı unutamamasıyla açıklanabilecek bir durum değildir. Uygun değerlendirme ve bilimsel temelli tedavi yaklaşımlarıyla belirtiler yönetilebilir.

Travma ile TSSB Aynı Şey midir?

Travma, kişinin yaşadığı veya maruz kaldığı zorlayıcı olayı ifade ederken; TSSB, bu olayın ardından bazı kişilerde gelişebilen klinik bir ruh sağlığı bozukluğudur.

Birçok kişi travmatik bir deneyim yaşamasına rağmen zaman içinde psikolojik olarak uyum sağlayabilir. Buna karşılık, bazı kişilerde belirtiler devam ederek günlük yaşamı ve işlevselliği önemli ölçüde etkileyebilir.

Bu nedenle travmatik bir olay yaşamak ile TSSB tanısı almak aynı durum değildir.

Travma Beyni Nasıl Etkiler?

Travmatik yaşantılar sırasında beynin tehdit algısı ve hayatta kalma ile ilişkili sistemleri aktif hâle gelir. Bunun sonucunda, bazı kişilerde travma sonrasında tehditlere karşı artmış duyarlılık ve duygu düzenleme güçlükleri görülebilir.

Amigdala ve Tehdit Algısı

Amigdala, tehditlerin değerlendirilmesinde rol oynayan beyin yapılarından biridir. Travma sonrasında bazı kişilerde tehditlere karşı daha yüksek duyarlılık görülebilir.

Bu durum, kişi kendisini güvende hissetmesi gereken ortamlarda bile sürekli tetikte olma veya kolay irkilme gibi belirtilerle ilişkili olabilir.

Hipokampus ve Travmatik Anılar

Hipokampus, anıların zaman ve bağlam içerisinde işlenmesinde rol oynayan beyin bölgelerinden biridir. Bu nedenle, travmatik yaşantıların işlenme biçimi kişinin olayla ilgili anılarının nasıl deneyimlendiğini etkileyebilir.

Yeniden Yaşantılama ve Flashback

Bazı kişilerde travmatik olayla ilişkili görüntüler, sesler, kokular veya başka uyaranlar istemsiz şekilde hatırlanabilir. Bazı durumlarda kişi, olay yeniden gerçekleşiyormuş gibi yoğun bir deneyim yaşayabilir.

TSSB İçin Risk Faktörleri Nelerdir?

TSSB farklı yaş gruplarında görülebilir. Travmatik olayın özelliklerinin yanı sıra bireysel ve çevresel faktörler de risk üzerinde etkili olabilir.

Örneğin:

• Doğal afet yaşamak
• Trafik kazası geçirmek
• Fiziksel veya cinsel şiddete maruz kalmak
• Savaş veya çatışma deneyimi yaşamak
• Ciddi bir kazaya tanık olmak
• Yaşamı tehdit eden bir hastalık veya tıbbi süreç geçirmek
• Çocukluk döneminde travmatik yaşantılara maruz kalmak
• Travmatik olay sonrasında yeterli sosyal desteğe ulaşamamak

Ancak, bu faktörlerin bulunması kişinin mutlaka TSSB geliştireceği anlamına gelmez.

TSSB Belirtileri Nelerdir?

TSSB belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Genel olarak belirtiler şu alanlarda görülebilir:

• Travmatik olayın istemsiz şekilde hatırlanması
• Kabuslar
• Flashback veya yeniden yaşantılama
• Travmayı hatırlatan kişi, yer veya durumlardan kaçınma
• Sürekli tetikte olma
• Kolay irkilme
• Uyku sorunları
• Dikkat ve odaklanma güçlüğü
• Öfke ve irritabilitede artış
• Suçluluk veya utanç duyguları
• İnsanlardan uzaklaşma
• Olumsuz düşüncelerde artış

Bununla birlikte, bu belirtilerin görülmesi tek başına TSSB tanısı anlamına gelmez. Tanı için kapsamlı klinik değerlendirme gerekir.

DSM-5-TR’ye Göre TSSB Belirtileri

DSM-5-TR’de TSSB belirtileri belirti kümeleri içerisinde değerlendirilir.

Travmatik Olaya Maruz Kalma

Tanı değerlendirmesinde kişinin travmatik olaya doğrudan maruz kalması, olaya tanık olması veya bazı koşullarda yakın bir kişinin başına gelen travmatik olayı öğrenmesi gibi durumlar dikkate alınır.

Yeniden Yaşantılama

Travmatik olayın istemsiz şekilde yeniden hatırlanması bu belirti grubunun önemli özelliklerindendir.

Bunlar:

• İstenmeyen travmatik anılar
• Travma ile ilişkili kabuslar
• Flashback veya yeniden yaşantılama
• Travmayı hatırlatan uyaranlarla karşılaşıldığında yoğun psikolojik sıkıntı
• Travmayı hatırlatan uyaranlara karşı fizyolojik tepkiler

şeklinde görülebilir.

Kaçınma

Kişi travmayla ilişkili düşüncelerden, duygulardan, konuşmalardan, kişilerden, yerlerden veya durumlardan kaçınmaya çalışabilir.

Biliş ve Duygu Durumunda Değişiklikler

Bu grupta:

• Travmayla ilişkili sürekli olumsuz düşünceler
• Kendini veya başkalarını suçlama
• Olumsuz duygusal durum
• İlgi ve katılımda azalma
• İnsanlardan uzaklaşma
• Olumlu duyguları yaşamakta güçlük

gibi belirtiler değerlendirilebilir.

Aşırı Uyarılmışlık ve Tepkisellik

Bu grupta:

• Sürekli tetikte olma
• Kolay irkilme
• Uyku sorunları
• Öfke veya irritabilite
• Dikkat ve konsantrasyon güçlüğü
• Riskli veya dürtüsel davranışlarda artış

gibi belirtiler görülebilir.

Not: DSM-5-TR’ye göre TSSB tanısı yalnızca belirtilerin varlığına bakılarak konulmaz. Belirtilerin süresi, sayısı, şiddeti, işlevsellik üzerindeki etkisi ve diğer olası açıklamalar birlikte değerlendirilir. Kesin tanı klinik değerlendirme sonucunda konulur.

TSSB Günlük Yaşamı Nasıl Etkiler?

TSSB yalnızca kişinin ruhsal durumunu değil, günlük yaşamının birçok alanını etkileyebilir.

Örneğin, kişi iş veya okul yaşamında dikkat ve performans sorunları yaşayabilir. Bunun yanında aile ve sosyal ilişkilerde uzaklaşma görülebilir.

Uyku sorunları, sürekli tetikte olma ve yoğun kaygı da kişinin yaşam kalitesini ve günlük işlevselliğini olumsuz etkileyebilir.

TSSB Nasıl Tedavi Edilir?

TSSB tedavisi kişinin belirtilerine, yaşadığı travmanın özelliklerine ve klinik değerlendirme sonucuna göre bireyselleştirilir.

Psikiyatrik Değerlendirme

Tedavinin ilk aşamalarından biri kapsamlı değerlendirmedir. Belirtilerin niteliği, süresi ve şiddeti ile kişinin yaşam öyküsü ve mevcut işlevselliği birlikte ele alınır.

Travma Odaklı Bilişsel Davranışçı Terapi

Travma odaklı BDT, TSSB tedavisinde bilimsel kanıtlarla desteklenen psikoterapi yaklaşımları arasındadır. NICE erişkin TSSB’de bireysel travma odaklı BDT’yi önerilen psikolojik müdahaleler arasında değerlendirmektedir.

Bu yaklaşımlar travmatik anıların işlenmesi, travmayla ilişkili düşünce ve anlamların ele alınması ve kaçınma davranışlarının azaltılması gibi hedefler içerebilir.

EMDR Terapisi

Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme (EMDR), TSSB tedavisinde kullanılan travma odaklı psikoterapi yaklaşımlarından biridir.

Bununla birlikte, EMDR’nin her birey için otomatik olarak uygun olduğu düşünülmemelidir. Tedavinin uygunluğu kişinin klinik özellikleri ve terapötik değerlendirme sonucunda belirlenir. NICE, erişkinlerde belirli koşullarda EMDR’nin uygulanmasını önermektedir.

İlaç Tedavisi

Bazı kişilerde psikiyatri uzmanı tarafından ilaç tedavisi değerlendirilebilir. İlaç seçimi ve tedavi süresi kişinin klinik özelliklerine göre belirlenir ve düzenli hekim takibi gerektirir.

Aile ve Sosyal Destek

Aile ve yakın çevrenin desteği, tedavi sürecinin önemli bir parçası olabilir. Ayrıca, gerektiğinde psikoeğitim ve aile görüşmeleri tedavi planına dahil edilebilir.

Gerektiğinde Yatarak Tedavi

Belirtilerin ağır olduğu, kişinin güvenliğinin risk altında bulunduğu veya daha yoğun bir tedavi ortamına ihtiyaç duyulduğu durumlarda yatarak tedavi seçeneği değerlendirilebilir.

TSSB’de İyileşme Mümkün müdür?

TSSB, uygun değerlendirme ve bilimsel temelli tedavi yaklaşımlarıyla yönetilebilen bir ruh sağlığı bozukluğudur.

Bununla birlikte, her bireyin iyileşme süreci aynı değildir. Tedavinin içeriği ve süresi kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenmelidir.

Erken dönemde profesyonel destek alınması, belirtilerin değerlendirilmesine ve uygun tedavi planının oluşturulmasına yardımcı olabilir.

Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalıdır?

Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanına başvurulması uygun olabilir:

• Travmatik olayın üzerinden zaman geçmesine rağmen belirtilerin devam etmesi
• Uyku düzeninin belirgin şekilde bozulması
• İş, okul veya aile yaşamında işlev kaybı yaşanması
• Sürekli tetikte hissetme
• Travmayı hatırlatan durumlardan yoğun şekilde kaçınma
• Flashback veya yoğun yeniden yaşantılama deneyimleri
• Günlük yaşamın belirgin şekilde etkilenmesi

Özellikle, kişinin kendine zarar verme düşüncelerinin bulunması veya yaşamına son vermeyi düşünmesi durumunda gecikmeden acil profesyonel yardım alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Her travma yaşayan kişide TSSB gelişir mi?

Hayır. Travmatik bir olay yaşayan herkes TSSB geliştirmez. Risk; travmanın özellikleri, bireysel faktörler ve sosyal destek gibi birçok değişkene bağlıdır.

Travma yıllar sonra yeniden ortaya çıkabilir mi?

Travmatik yaşantının etkileri bazı kişilerde uzun süre devam edebilir. Ayrıca, bazı yaşam olayları veya hatırlatıcılar daha önce kontrol altında olan belirtilerin yeniden belirginleşmesine neden olabilir. Bu durumda profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.

EMDR herkese uygulanabilir mi?

Hayır. EMDR’nin uygunluğu kişinin klinik özellikleri ve tedavi ihtiyacı değerlendirilerek belirlenebilmektedir.

TSSB tedavi edilebilir mi?

Uygun değerlendirme ve bilimsel temelli tedavi yaklaşımlarıyla TSSB belirtileri önemli ölçüde yönetilebilir. Tedavi süreci kişiye göre farklılık gösterebilir.

Sonuç

Travma Sonrası Stres Bozukluğu, travmatik yaşantıların ardından gelişebilen ve kişinin duygusal, bilişsel, sosyal ve mesleki işlevselliğini etkileyebilen bir ruh sağlığı bozukluğudur. Bununla birlikte, travmatik bir olay yaşamak her zaman TSSB gelişeceği anlamına gelmez.

Belirtilerin uzun süre devam etmesi veya günlük yaşamı belirgin şekilde etkilemesi durumunda profesyonel değerlendirme önemlidir. Uygun psikoterapötik ve gerektiğinde psikiyatrik tedavi yaklaşımlarıyla belirtilerin yönetilmesi ve kişinin yaşamına yeniden uyum sağlaması desteklenebilir.

Kaynakça

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.

National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder (NICE Guideline NG116).

World Health Organization. (2019). International statistical classification of diseases and related health problems (11th ed.).

Katip, C., & Yöyen, E. M. (2021). The relationship between traumatic stress symptoms and basic psychological needs, irrational beliefs, and mood in a non-clinical population. Cyprus Turkish Journal of Psychiatry & Psychology, 3(4), 261–271. https://doi.org/10.35365/ctjpp.21.4.27